تاریخچه زندان مارکوف

 

نخستين زندان تهران قديم، در زمان رياست سوئدي‌ها بر شهرباني (بلديه) در ساختمان اداره كل تشكيلات نظميه در جنوب غربي ميدان توپخانه قرار داشت. اين زندان كوچك مركب از سه اتاق معروف به حبس نمره يك و چندين اتاق و زيرزمين براي زندانيان عمومي بود. در واقع در كل دوران قاجاريه، زندان در دارالخلافه منحصر به اين مكان بود و محل ديگري به نام زندان وجود نداشت.

 

 http://www.etoood.com/Images/News/Large/3236635092709262404296201346132407.jpg

 

اولين زندان متمركز در تهران

با كودتاي 1299 هـ. . ق و روي كار آمدن رضا ميرپنج، سقف ساختمان نظميه با توپ ويران شد و زندانياني كه در ساختمان بلديه محصور بودند، همگي آزاد شدند و عملا زندان از بين رفت اما با در دست گرفتن حكومت توسط رضاخان و ايجاد رعب و وحشت در ايران، سرتيپ درگاهي، رييس نظميه آن ايام به دليل وجود معارضان زياد، تقاضاي يك محل وسيع براي به بند كشيدن مخالفان كرد. نيكلا ماركوف روسي (معمار و دوست رضاخان) مامور بررسي و انتخاب مكان مناسب براي احداث نخستين زندان به شيوه متمركز شد.

او قصر وسيع قاجار را كه حدفاصل سه راه زندان، پل سيدخندان، خيابان شريعتي و خيابان پليس بود براي ساخت زندان انتخاب كرد. چراكه اين قصر وسيع قديمي سال‌ها متروكه بود، با انتخاب اين مكان، بودجه لازم به سرعت تامين شد و سرانجام زندان قصر در تاريخ 11 آذر 1308 خورشيدي توسط رضاخان به همراه سرتيپ درگاهي بازگشايي شد.

قاسم حسن‌پور در كتاب شكنجه‌گران در مورد افتتاح زندان قصر در تهران به وسيله رضاخان، مطالبي را بيان كرده كه مفاد آن چنين است: «در روز 11آذر 1308 با 192 سلول، زندان آماده بهره‌برداري و توسط رضاخان افتتاح شد، اين در حالي بود كه در آن زمان عده‌اي خرده مي‌گرفتند كه در هيچ جاي جهان معمول نيست، شاه زندان يا موسسه‌ ديگري نظير آن را بازگشايي كند ولي واقعيت اين بود كه او براي حفظ حكومت خود نياز شديدي به احداث اين مكان‌هاي مخوف داشت.»

زندان قصر 192 اتاق براي محبوسان داشت كه 96 اتاق آن پنج نفري و مابقي يك نفري بودند. علاوه بر آن در قسمت مريض‌خانه شش اتاق شش نفري و شش اتاق يك نفري براي زندانيان مريض ساخته شده بود.

زندان قصر گنجايش 800 نفر محبوس را داشت. جالب است بدانيد كه اولين زنداني زندان قصر، سازنده‌ آن يعني سرتيپ درگاهي بود. او تنها دو روز پس از مراسم افتتاح زندان، برحسب دستور رضاخان در اين زندان محبوس شد. بعد از مدتي در منزلش تحت نظر قرار گرفت و بعدها ديگر به هيچ شغلي گمارده نشد.

از ديگر زندانيان معروف نخستين زندان متمركز پايتخت، قوام‌السلطنه، صارم‌الدوله، صولت‌الدوله، عبدالحسين تيمورتاش، بزرگ علوي، عليمردان‌خان بختياري، گروه معروف 53 نفر به همراه دكتر تقي اراني بودند. بزرگ‌ترين و معروف‌ترين فرار از زندان قصر نيز مربوط به سيدفرهاد نامي از مخالفان پهلوي اول بوده است.